Rosalía de Castro

"Mollo na propia sangre a dura pruma"
De “¡Silencio!”, Follas novas

Santiago 1837 - Padrón 1885

Ámbitos de ocupación...
Literario / Letras
Doméstico

A literatura galega contemporánea constrúese como tal a partir da obra dunha muller que teimou contracorrente en "falar das causas da nosa terra na nosa léngoa", e en facelo malia saber que "as multitudes dos nosos campos tardarán en ler estes versos, escritos a causa deles pero só en certo modo para eles". Dotada dunha especial sensibilidade para sintonizar literariamente cos menos afortunados e para vibrar coas "innumerables coitas das nosas mulleres", quizais porque a súa non foi unha vida fácil, Rosalía sería ata os nosos días nai, musa, santa, bandeira e mito fundacional dunha cultura que, dalgún xeito, se sentía orfa e que adoptaría como matriarca a unha muller que padecería a condición de ilexítima. Filla dun sacerdote e dunha fidalga vida a menos, os primeiros anos da vida de Rosalía transcorreron en diversos lugares (Ortoño, Padrón...) do Val da Maía; de aí viríanlle á escritora o seu coñecemento natural do galego e da cultura rural, e a inclinación solidaria cara aos homes e mulleres labregos. Instalada xa dende a adolescencia en Santiago, Rosalía participa nas actividades culturais do "Liceo de la Juventud", onde destacou como actriz. Non están claras as razóns da súa partida para Madrid en 1856 (iniciar unha carreira literaria? afastarse do círculo de amizades provincialista, tras o escándalo do Banquete de Conxo?), mais de alí regresa en 1858 casada con Manuel Murguía, o cabezaleiro do movemento rexionalista. Dende entón a vida de Rosalía estivo marcada pola inestabilidade laboral do seu home, cuxos empregos dependían dos avatares políticos. Con permanentes dificultades económicas e peregrinando por distintos puntos da xeografía española ata que en 1875 se instala de maneira case definitiva en Padrón, Rosalía foi nai de sete fillos e coñeceu a amargura de ver morrer un deles -Honorato- cun ano e medio nun accidente doméstico, e que a derradeira -Valentina- nacese morta. Moito se especulou sobre a relación entre o matrimonio; se é certo que Murguía manipulou a obra de Rosalía e soubo aproveitar a valía literaria da súa dona para convertela na musa do galeguismo, tamén o é que impulsou decididamente a súa carreira literaria.

Aínda que boa parte da súa produción está en castelán (os seus poemarios xuvenís e as súas novelas, xénero inconcibible naquel momento nunha lingua co feble nivel de normalización do galego), foron Cantares gallegos e Follas novas os dous poemarios que a converteron na escritora máis coñecida en idioma galego, non só entre os especialistas senón entre a xentes común. Ao castelán volvería Rosalía en 1884, con En las orillas del Sar, materializando así o abandono do galego como lingua de expresión literaria que xa viña anunciando dende 1880, unha decisión interpretada pola crítica de maneiras diversas, que coido que se poden sintetizar na incomprensión da crítica e de certos sectores sociais cara á súa obra galega.
Rosalía morrería como consecuencia dun cancro de útero, logo de ordenarlles ás súas fillas que queimasen os seus manuscritos. Por desgraza, obedeceron. Enterrada nun primeiro momento en Iria, no cemiterio de Adina que ela cantara, en 1891 os seus restos foron trasladados ao Panteón de Galegos Ilustres, en San Domingos de Bonaval (Santiago). Tras o seu pasamento, axiña comezou a exaltación da súa figura, estereotipada como "a nai", "a santiña", "a rola de Galicia", etc.; imaxes que se nos revelan como parciais (por non dicir claramente distorsionadas) logo dunha lectura atenta da súa obra, posto que obvian dimensións máis profundas, como a metaliteraria, e polémicas como a crítica implacable que realizou, dende a súa propia experiencia vital, a un sistema social que lexitimaba radicais desigualdades etnicas, de clase e de sexo.

Obra de Rosalía de Castro

DE CASTRO. R, La flor Madrid, Imprenta M. González, 1857. Existe edición facsímile: Rosalía: poemas juveniles. La flor y A mi madre. A Coruña, La Voz de Galicia, 1985.

DE CASTRO. R, La hija del mar. Vigo, Imprenta de J. Compañel, 1859. Edición facsímile: Padrón, Fundación Rosalía de Castro, 1989. Reedición: Padrón, Patronato Rosalía de Castro, 1991 (A. Abuín, ed.)

DE CASTRO. R, Flavio. Madrid, Imprenta de R. Berenguillo, 1861. Reedición: Padrón, Patronato Rosalía de Castro, 1991 (A. Abuín, ed.)

DE CASTRO. R, A mi madre. Vigo, Imprenta de Juan Compañel, 1863. Reedición: Padrón, Fundación Rosalía de Castro, 1991

DE CASTRO. R, Cantares gallegos. . Vigo, Imprenta de Juan Compañel, 1863. Reedición: Vigo, Galaxia, 1995 (Mª Xesús Lama, ed.)

DE CASTRO. R, "Tipos gallegos. El cadiceño" e "Las literatas. Carta a Eduarda" en Almanaque de Galicia. Lugo, Imprenta de Soto Freire, 1866.

DE CASTRO. R, Ruínas [Novela publicada por entregas en 1866]. Reedición: en Obra completa. II. Padrón, Patronato Rosalía de Castro, 1995 (A. Abuín, ed.)

DE CASTRO. R, El caballero de las botas azules. Lugo, Imprenta de Soto Freire, 1867. Reedición: Madrid, Cátedra, 1995 (Ana Rodríguez Fischer, ed.). Tamén hai edición facsímile (vid. supra La hija del mar)

DE CASTRO. R, Follas novas. Madrid-La Habana, La Ilustración Gallega y Asturiana-La Propaganda Literaria, 1880. Reedición: Vigo, Galaxia, 1993 (H. Monteagudo e D. Vilavedra, ed.)

DE CASTRO. R, El primer loco. Cuento extraño. Madrid, Imprenta y Librería de Moya y Plaza, 1881. Inclúe El Domingo de Ramos (Costumbres gallegas). Reedición: Padrón, Patronato Rosalía de Castro, 1991 (A. Abuín, ed.)

DE CASTRO. R, En las orillas del Sar. Madrid, Tipografía de Ricardo Fe, 1884. Reedición: Madrid, Cátedra, 1986 (M. Mayoral, ed.)

DE CASTRO. R, Poesía galega completa. I. Santiago, Sotelo Blanco, 1992 ( A. López e A. Pociña, ed.)

DE CASTRO. R, Obras completas. Madrid, Turner, 1993, 2 v.

DE CASTRO. R, Poesía galega completa. II. Santiago, Sotelo Blanco, 2004 (A. López e A. Pociña, ed.)