Cuba foi moito máis que o destino de milleiros emigrantes, foi o caldo de cultivo no que se mantivo viva a nosa intelectualidade. Non hai máis que ver a pegada que os colectivos galegos deixaron na Habana para facernos unha idea da efervescencia cultural e a importancia que tivo na nosa cultura. Ademais dos nomes, títulos e iniciativas que se fraguaron a principios do século XX hai tres símbolos que marcan a nosa identidade que foron froito do espírito creador emigrado na illa. Son a Bandeira, o Escudo e o Himno.

Os símbolos son marcas de identidade, de aí a súa importancia decisiva. Deben resumir a esencia dun pobo, representar a súa identidade e ter unha significación que aluda ao pasado histórico. Resulta curioso ver que os nosos símbolos identitarios comparten o feito de que parte da súa aparencia actual foi modificada na Habana. Un feito que se xustifica pola necesidade dos emigrantes de buscar insignias que os representasen, un interese que acabou por desdebuxar e modificar algunhas formas influíndo nas que agora temos establecidas como oficiais.

A bandeira
O noso estatuto de autonomía establece que a Bandeira oficial galega é "branca cunha banda diagonal de cor azul que a travesa desde o ángulo superior esquerdo ao inferior dereito" (Artigo, 6). Pero ata que houbo un texto normativo que regulase a forma exacta da nosa bandeira, existiron varias versións e múltiples discusións arredor da súa fisionomía. A bandeira tradicional de Galicia era de cor completamente branca co escudo no centro. Malia que non existen documentos oficiais que o demostren, pénsase que foi Alfredo Brañas un dos defensores da cor branca para a bandeira. Sen embargo, nos albores do século XX, comezan a aparecer as primeiras enseñas cunha franxa azul celeste. Aquí é onde entra a nosa historia dos emigrantes. A entrada “Bandeira” da Enciclopedia galega conta que “a pesar da falta de tradición e de consagración secular, o branco e o azul fóronse impoñendo entre as sociedades galegas da emigración e entre aqueles que comezaban a desenvolver o nacionalismo, como as Irmandades da Fala”. A incorporación dunha franxa azul está inspirada, segundo varios estudosos (Antonio Couceiro e Florencio Vaamonde), na que forma que tiña a Comandancia da Mariña da Coruña que os emigrantes incorporaron á bandeira galega e comezaron a utilizala nos primeiros actos oficiais.

Foi precisamente a morte de Manuel Curros Enríquez na Habana en 1908, un dos primeiros momentos nos que se empregou a bandeira azul e branca como símbolo de identidade. A bandeira ondeou nos edificios rexionais galegos e o poeta foi enterrado envolto nunha que regalou a revista “Galicia”. Ademais, a bandeira conformada por estas cores (azul e branco) comezou a empregarse como símbolo identitario nos intercambios que houbo cos cataláns no momento no que comezaban a xestarse ambos nacionalismos.

O Escudo
Se a primeira bandeira, a bandeira tradicional do Antigo Reino de Galicia, levaba un escudo, este tamén sufriu múltiples variacións ao longo da súa historia. Se as modificacións das bandeiras non estiveron alleas a polémica, o escudo foi o símbolo máis contestado e conflictivo. Os colectivos galegos emigrados na Habana tamén tiveron algo que ver nas múltiples representacións xa que para eles a representación dos símbolos era algo máis que unha identidade, era unha forma de exaltación e de reafirmación. Por iso, desde as asociacións da emigración tenderon á representación do escudo ofrecendo formas máis complexas e barrocas das que orixinariamente tiña. Isto chegou mesmo a que se acudise a intelectuais e artistas que deu lugar a debates como os acaecidos entre Murguía e Bernardo Barreiro.

Despois de múltiples formulas e interpretacións, a Real Academia Galega estableceu, nunha sesión plenaria celebrada en 1972, a súa representación gráfica: “no campo de azur, cáliz de ouro sumado de hostia de prata e acompañado de sete cruces recortadas do mesmo metal, tres a cada lado e unha no centro do xefe. Ao timbre, coroa real”

Curros e Veiga co Hino
A diferenza do que acontece coa Bandeira ou co Escudo, o Himno galego que compuxo Pascual Veiga sobre a letra de Eduardo Pondal non foi tan contestado nin tan criticado e rapidamente asumido polo pobo.

O himno final foi o resultado do esforzo que fixo José Fontenla Leal que lle encargou a Pondal o texto e a “Chané” a música. Como este último non o podía facer coa premura que se precisaba, finalmente foi Veiga quen se encargou da súa composición. O 20 de decembro de 1907 o “Gran Teatro” da Habana estreou o himno galego e, un ano despois a Junta General do Centro Gallego declarouno como oficial. Malia que houbo unanimidade co resultado, co paso dos anos si houbo unha discusión sobre a letra de Pondal. Tanto foi así que a discusión chegou ao Parlamento, que consultou inmediatamente coa Real Academia Galega (que ten o manuscrito orixinal de Pondal do himno galego) e o seu presidente expuxo “o himno xa non é de Pondal, é do pobo”.