Cristina Santos, Pilar Faxil e Helena Villares coñecéronse por casualidade, en Compostela, no decorrer do curso "O guión no estilo documental". Alí decatáronse de que pola historia persoal de cada unha tiñan que facer un documental que recollese as historias e as lendas da súa terra. Malia que Cristina non é galega, non fai falla afondar moito na súa xenealoxía para achar nela o rastro da emigración. A súa avoa é galega, e medrou, como moitos, influída polas lendas e polos contos. Non precisaban máis para botarse a andar nun camiño cheo de atrancos a través das lendas e contos de tradición oral. Unha loita contra o tempo e contra o esquecemento da memoria.

Pero comezar unha tarefa arriscada coma esta era, ademais de ardua, custosa. E iso implicaba buscar cartos ata debaixo das pedras. Uns inicios que recordan moi duros "a primeira axuda foi de desenvolvemento, a que anualmente concede a Xunta de Galicia, logo chegou unha para producción; á que nos presentamos como Productora, Nemedon, porque era un requisito fundamental".  Pero neste camiñar non foron soas, ademais das pantasmas e das lendas a través das bocas de cada fonte, traballaron da man dun verdadeiro especialista:  Llorenç Soler.

Namorado do proxecto, vencellado con Galicia e profesor das tres documentalistas, Soler achegou o seu gran de area no primeiro dos 7 capítulos que compoñen a serie e que recibíu un premio Agapi á mellor producción documental en 1998.  Segundo elas "estivemos un mes traballando con el e resultou moi enriquecedor. Nós tiñamos moi claro o que queriamos e puxémonos en marcha para conseguilo".

Documentando un espacio que xa non existe

En primeiro lugar tiveron que ir recuperando espacios, documentando e recollendo todo tipo de datos que servisen para recrear unha época que xa non existe. Porque tal e como recorda Helena, "o fundamental é que falta o pasado e xa non está no presente". E non só iso, como engade Pilar, "sabemos dúas cousas: unha que imos con carencias e dúas que non somos especialistas e por iso contamos con especialistas: musicólogos (Antón Santamarina), antropólogos (Marcial Gondar), e tamén desde o punto de vista técnico ás veces contamos con outro tipo de asesoramento".  Ó seu dispor tamén tiveron, ademais, os fondos do Museo do Pobo Galego, o dos museos etnográficos de cada zona, as múltiples asociacións e os concelleiros de cultura de cada vila, que lles serviron de fonte de documentación para recrearen unha atmosfera que xa non existe, con lendas que teñen características comúns en toda Galicia.

As tres son conscientes de que existen outros traballos audiovisuais sobre lendas e mitos de Galicia. E aínda así, quixeron facer un producto diferente que se desmarcarse do tratamento visto ata o de agora. Por iso elaboraron unha serie que respectase a xente, as propias fontes, cunha imaxe moi coidada de cada un dos que participan. Porque, segundo elas, "neste proxecto é máis importante a persoa que a personaxe, traballas para a persoa por iso preparas o plano no que vai a personaxe da maneira máis coidada. No momento no que se sinta incómoda por algunha circunstancia, por ignorancia nosa ou por calquera outro motivo córtase. E faise para que esa persoa non se sinta violenta". Cada quen sae ó seu gusto.

A morte do demo e a da Santa Compaña

Aínda que o cometido desta serie de documentais son as "lendas e contos de tradición oral", Pilar, Cristina e Helena tamén lle dedican o seu tempo a "recuperar músicas e todo o identificativo dese pobo: traballos, paisaxes, anécdotas e moitas especificidades propias de cada sitio". Todo para situarse nun momento que xa non existe. Que quede claro  que moitas das pantasmas das lendas morreron coa chegada do progreso. Por exemplo o demo finou coa chegada do automóvil e a santa compaña coa chegada da luz. "Antes, cando se ía á Feira de Piornedo a Becerreá tiñas que marchar de noite para chegar pola mañá. E, de noite, nos camiños pasabas por diante de moitas cousas. Pero, cando chegou o coche foise á feira pola mañá, e como vas rápido, pasas polo lado do demo sen velo". Pero non foi no único caso no que se perderon as lendas que compoñen esta serie documental. De feito "antes á saída do fiadeiro cara a túa casa non había luz, polo que podías ver as luces da Santa Compaña cando ías polo monte. E agora coa chegada do tendido da electricidade á casa desapareceron as luces da Santa Compaña". Xa nada é igual.

Quedou claro que de Fisterra ó Courel, da Limia ata a terra de Bergantiños, as lendas tiñan compoñentes comúns, só había que adaptalas á zona de cada quen. Ou polo menos así as contan as mulleres, que son as verdadeiras posuidoras da memoria e as principais protagonistas da "Palabra no tempo". Relegadas ó seu papel dentro da casa, reiterpretaron e gardaron os feitos contándolles os contos dos fillos ós netos para que esas cousas non se esquezan.

E unha vez feita máis da metade do traballo, Cristina, Pilar e Helena botan un ollo cara a atrás, cara ós obxectivos que as uniron nesta empresa, e esperan conseguir un bo producto. Pero un documental feito, non a calquera prezo, senón gañando o respecto e a aprobación de cada un dos que o fixeron posible, desde Nélida, ata  Felicitas, ou Fina.... que foron as que gardaron no seu maxín a memoria dun pobo. Nunca unha historia nacional foi tan universal.

           E mentres as tres seguen tan ocupadas e preocupadas en rematar con mimo e rigor o primeiro proxecto de Nemedon, de fondo emerxe a idea de facer o seu grande documental: a Guerra Civil en Galicia.