por Henrique Monteagudo

Fiandeiriña delgada / sempre metida a fiar/
Sempre a fiar e soñar / para logo non ser nada...
(U. Novoneyra)

Outra volta, a normativa ortográfica e morfolóxica do idioma galego está sendo noticia. A Real Academia Galega acaba de rexeitar unha proposta de reforma das Normas oficiais que lle presentaron conxuntamente os Departamentos de Filoloxía Galega das tres Universidades galegas e o Instituto da Lingua Galega. A pesar da deliberada discreción con que os promotores pretenderon blindar todo o proceso de elaboración desa proposta, o certo é que a decisión da R.A.G. era agardada cunha grande expectación, pois as cuestións relacionadas coa codificación do galego concitan moito interese na opinión pública. Polo que se albisca na imprensa, sectores moi significados da cultura galega (editorais, asociacións, escritores, profesores) abrigaban a esperanza de que a iniciativa (axiña bautizada nos medios como o Acordo de concordia) contribuíse a encarreirar un problema que resulta unha molestísima pexa para o avance do idioma galego cara á súa normalidade social. Pero nos xornais tamén era doado detectar que a empresa erguera fortes resistencias noutros sectores.

UN PROCESO SIXILOSO, PERO NON OCULTISTA

A finais do ano 1999, cando, por iniciativa da Asociación Socio-Pedagóxica Galega, comezaron as conversas para iniciar o camiño que culminou coa presentación da proposta á R.A.G., tomáronse unha serie de acordos iniciais. Un deles foi que todo o diálogo se desenvolvería con extremo sixilo, o que implicaba que os participantes se comprometían a un pacto de silencio (incluso de anonimato, para evitar imputacións de protagonismo persoal) ata o momento en que a Academia se pronunciase. Polo mesmo, a Comisión que preparou o acordo non puido intervir publicamente na defensa deste ata que a R.AG. adoptou a súa decisión. Se cadra, o primeiro que hai que explicar é a razón dese 'pacto de silencio'. Por experiencia sábese que á hora de negociar sobre un asunto sen perspectivas de amaño despois dunha delongada, amplísima e cruenta polémica pública, o máis conveniente é conversar sen ruído. Por parte, ese sixilo non impediu que a propia Academia e os sectores máis relevantes da sociedade galega (incluída a Xunta) fose informada da existencia das conversas e do contido destas. Hai quen di que a decisión foi un erro, e se callar o foi, pero é fixo que se as discusións fosen públicas e hoxe nos atopasemos igualmente cunha negativa da Academia, estariamos a laiarnos de non ter desenvolvido o as conversas baixo corda...

UNHA COMISIÓN PLURAL, FORMADA POR ESPECIALISTAS

Houbo comentaristas que chegaron a afirmar que estabamos perante algo así como un escuro complot urdido por un grupo de nacionalistas radicais e fanáticos lusistas contra a Academia, o Goberno galego e o propio idioma. Non. A Comisión estaba formada, como se dixo, por representantes democraticamente eleitos dos Consellos de Departamento das tres Universidades galegas e do I. L. G.: por este, participaron o seu director, Antón Santamarina, e mais Francisco Fernández Rei e Manuel González (os tres tamén académicos de número), da Coruña participaron Carlos Paulo Martínez Pereiro (director do Departamento), e mais profesores Manuel Ferreiro e Xosé Ramón Freixeiro Mato, por Compostela, Ernesto González Seoane, Xosé Luís Regueira e quen asina estas liñas, por Vigo, Henrique Costas González (director do Depto.) e Gonzalo Navaza Blanco.

Todos os devanditos son profesores universitarios, especialistas en Filoloxía Galega, cun currículum máis ou menos longo (en función da idade respectiva) de servicios ó idioma, en particular nos terreos da investigación lingüística e da docencia. Algúns son nacionalistas, mesmo militantes do Bloque Nacionalista Galego, a maioría non teñen militanza política coñecida; algúns son confesadamente reintegracionistas, a maior parte deles están moi lonxe de selo. Que se saiba, nin unha cousa nin outra son (aínda) delictos; e xusto foi que deron en dialogar e acordar porque partían de posturas diferentes. No que todos coincidían era en que o futuro do idioma estaba por riba desas diferencias, e que precisamente en nome do porvir había que esforzarse en procurar fórmulas de encontro, sen que ninguén se sentise obrigado a renunciar aos seus puntos de vista ideolóxicos ou lingüísticos.

A A. S.-P. G., representada polo seu daquela Presidente, Alberte Ansede, limitouse a promover a convocatoria, moderar o desenvolvemento das sesións e levantar acta dos acordos tomados, esforzándose todo o máis por ofrecer saídas aceptables para as partes cando as discusións, algunhas endiañadamente reviradas, se atrancaban. Por parte, no transcurso dos debates, do único que se falou, sempre en termos lingüísticos e sociolingüísticos, foi do idioma, pondo sobre a mesa un impresionante balume de documentación e saber filolóxicos e manexando un amplísimo leque de argumentos. Váialle vostede a Antón Santamarina con outras lerias!

UN PROBLEMA QUE NON É FICTICIO

Negar que o chamado 'conflicto' normativo existe é ou inxenuo ou avestrúcico. As razóns da súa teimuda persistencia son abondo complexas e enguedelladas como para non estendernos aquí a analizalas, pero desde logo os promotores da iniciativa non o inventaron, e se por algo salientan é precisamente polos esforzos, que en casos chegaron a auténticos sacrificios, que teñen realizado para resolvelo. Calquera persoa que estea minimamente preocupada polo galego, ou sinxelamente que lea o xornal, confirmará o que acabo de dicir. Se esa persoa traballa no ensino, ten que ser consciente da súa gravidade. É unha burla ó senso común que individuos alleos á docencia do idioma de noso pretendan negarnos ós que traballamos a cotío con el nas aulas a existencia dun problema serio, e o dereito a procurármoslle unha solución

Acódeme agora unha anecdota relatada por dirixentes da Mesa pola Normalización Lingüística que mantiveran unha entrevista co arcebispo de Compostela para solicitarlle servicios relixiosos en galego. O prelado, galego renarte, preguntoulles se eles asistían regularmente á Igrexa, e os solicitantes, para non mentir, confesaron que non. Esa era a resposta que esperaba o mitrado, que lles soltou, sen réplica posible: daquela, vaian vostedes primeiro á Misa, e despois veñan pedirme que llela dean en galego. O mesmo diría eu a tanto columnista alporizado pola reforma proposta: primeiro, escriba vostede en galego, e despois dea consellos sobre como hai que facelo. E en xeral, aos que pretenden que os profesores de lingua galega non temos nada que facer sobre o particular: veñan vostedes ás nosas aulas unha tempadiña, e despois xa veremos se seguen opinando que mellor é asubiar coma se nada pasase.

UN ACORDO PONDERADO E SÓLIDO DE REFORMA DAS NORMAS, NON UN REVOLTALLO

Con respecto ao contido do propio acordo, non se pode silenciar que sobre el se creou, nalgúns casos interesadamente, a pesar dun comportamento moi responsable dos medios de comunicación, un alarmismo absolutamente inxustificado. Por acaso, falouse de 'aportuguesamento' do galego e de que a reforma implicaba mudar a ortografía galega da cima ao cabo. Quen mantén isto ou está desinformado ou quere desinformar; senón, ten unha percepción da realidade frisando o delirio.

A verdade é que a proposta só contén dúas novidades propiamente ortográficas, máis ben marxinais, porque precisamente outro dos acordos iniciais foi que a ortografía debía ser a menos tocada, xa que desde o punto de vista estrictamente lingüístico é periférica, mentres que desde a perspectiva do usuario é fundamental. Esas novidades refírense á acentuación dos pronomes/adverbios que introducen proposicións interrogativas indirectas (asunto este no que por certo as Normas oficiais mudaron de criterio no pasado), e ó uso de signos de admiración e interrogación ó comezo da cláusula. Nos dous casos, a solución propugnada era facultativa. Todos os demais puntos son morfolóxicos, e neles ou ben se trataba simplemente de mudar a orde de prioridades en opcións xa sancionadas polas Normas oficiais (ao/ o; -aría / -ería), ou ben de retoques de matiz, na liña da reforma aprobada en 1995 (presenza, reitor). Hai un par de pinceladas léxicas (estudo, vogal), e pouco máis. Os usuarios das Normas do '82 practicamente non se vían obrigados a mudar ningún aspecto esencial dos seus hábitos escriturais, e menos aínda dos orais, posto que na proposta aparecían como opcións aceptables (aínda que non recomendadas) case tódolos puntos en que se introducían reformas. O lector deste artigo pode comprobalo, pois está redactado precisamente conforme a letra do acordo. Un criterio fundamental, e rigorosamente observado: non se admitiu nada, pero mesmamente nada, que supuxese saír do galego. Resulta que por razóns evidentes é posible achegarse á lingua de Alén Miño (se cadra máis do que esta modesta reforma propuña) simplemente afondado no propio galego. O punto e o grao de tal achegamento son cuestións de criterio e de oportunidade, non de principio.

Nese senso, hai que proclamar que as partes actuaron cunha innegable xenerosidade: pola beira dos que partiamos das Normas de '82 (da que foron redactores unha parte significativa dos participantes nas conversas), porque cediamos desde unha posición avantaxosa, pola beira dos que partían desde posicións reintegracionistas, porque foron conscientes de que unha reforma en profundidade era inviable, e tal vez indesexable mesmo para eles, tendo en conta os problemas que crearía aos practicantes e aprendentes do idioma. Tamén é de salientar e agradecer a posición do groso da corrente reintegracionista, pola prudencia con que observou todo o proceso, a pesar de sentirse marxinado del. Os reintegracionistas saben que a priori era moito máis difícil chegar a un solución común na ortografía e a morfoloxía a partir de posturas tan arredadas, tamén son conscientes dos problemas de interlocución que presenta o seu movemento (heteroxéneo e fragmentado), e á derradeira decatáronse de que aínda que na letra o Acordo mudase moi pouca cousa, algo de importante mudaba no espírito. Porque o fundamental da nosa proposta é que senta o principio do diálogo para superar diferencias, e do compromiso coa lingua por riba destas.

Sen dúbida, isto xa está gañado, e quizais á derradeira este valor se revele máis importante ca o tras-Acordo que acabamos de padecer.

¿QUE VAI PASAR? TENDENDO PONTES PARA O FUTURO

A resposta dos promotores da proposta á negativa da Academia foi, e vai seguir sendo, prudente e comedida. Precisamente, outro dos nosos acordos iniciais (refírome agora ao ILG e ao Departamento de Galego de Santiago) foi que acatariamos a decisión da Academia fose cal for. Dito isto, semella evidente que estamos moralmente obrigados a difundir e explicar o contido daquela. Como o noso espírito foi o de ofrecer solucións, non o de crear problemas, de ningunha maneira imos adoptar ou alentar medidas de forza tales como aplicar directamente o Acordo nos nosos ámbitos de responsabilidade.

Pero a Academia está obrigada a ofrecer un contributo en positivo. Ten na súa man artellar para iso o método que estime máis axeitado, procurando a satisfacción das partes implicadas. A institución entra agora nunha situación de interinidade, motivada polo cesamento do seu actual Presidente, o dignísimo e benemérito Francisco Fernández del Riego. Nese período de Presidencia vouga, a Academia terá lecer para 'profundar' na cuestión. Confiemos en que o Presidente que se faga cargo da institución no próximo futuro atope, coa colaboración dos seus pares, a vía para encarreirar a situación.

Para rematar, a iniciativa de reforma non estaba pensada contra ninguén, e si a favor de todos, polo menos de todos os que nos preocupamos polo idioma e o empregamos normalmente. Se de verdade o aspecto insalvable do Acordo residía no procedemento que se seguiu para a súa elaboración (e hai que recoñecer que este é cuestionable, e nós mesmos tivemos dúbidas acerca del), daquela, non todo está perdido. Somos galegos e habemos de entendernos.