Domingo Frades naceu nunha vila do noroeste extremeño, e traballa en Badaxoz como funcinario. Cando as fins de semana volta á súa vila, ou cando atopa algún paisano, cambia o chip e comeza a falar a súa lingua materna, o galego. Un galego algo arcaico, cunha sonoridade semellante ó asturiano que se conserva desde hai case nove séculos en tres aldeas que foron repoboadas con galego na reconquista. Esta semana está no encontro "Galego no mundo-Latim em pó", e accedeu a explicarnos a situación da súa comunidade lingüística

Vostedes chámanlle Fala ó seu galego
Si, chamámoslle A Fala porque nos tres lugares hai diferencias fonéticas e léxicas. A cada unha das variedades chámaselle polo xentilicio do lugar, mañego, valverdeiro... E todos lle chamamos a Fala porque é a mesma, aínda que haxa diferencias entendémonos divinamente, e ó falar de fala sabemos de qué estamos falando, a lengua en que desde hai séculos ese lugares se entenden.

¿Onde se fala exactamente este galego de Extremadura?
En Extremadura hai tres concellos, no norte, na parte occidental que linda con Portugal e Salamanca, que se chaman as Ellas, San Martín de Trebelle e Valverde do Fresno e neles fálase o galego medieval. A orixe disto está na reconquista, con Fernando II e Alfonso IX de León e Galicia, segundo está documentado, que construíron os castelos de Trebello, de Salvaleón e de Rella, xa un pouco máis tarde. Nestes lugares seguimos falando aquel galego. O problema que temos é que estamos moi separados de Galicia e é unha alegría cada vez que van os galegos alí, ou cada vez que vimos nós, cando nos atopamos entendémonos bastante ben, pero estivemos un pouco abandonados. Ó estar por un lado Portugal e por outro pobos castelánfalantes non houbo case ningún apoio institucional nin medios para facer algo de literatura, medios didácticos, introducirnos en internet, realizar publicacións...

"Alí hai arredor de 5.500 falantes residentes, e case outros tantos vivindo fóra"

¿Cantos falantes teñen aló? Alí residentes hai arredor de 5.500, e case outros tantos vivindo fóra, que siguen falando. Eu mesmo non vivo alí continuamente, vivo en Badajoz, pero os que nos vemos fóra, temos que falar a nosa Fala porque é un cambio de chip obrigado. Non somos moitos pero merece que sigamos mantendo a lingua con cariño polo esforzo que teñen feito por legala os nosos maiores e polo valor filolóxico e tradicional que ten.

¿Están a acadar apoio institucional?
Agora estamos atopando un certo apoio da Xunta de Extremadura que vai declaralo Ben de Interese Cultural dentro da rexión, porque ten un valo filolóxico e histórico o feito de que siga viva alí esta Fala. A Unión Europea deu algo de axuda para ir introducindo na escola, polo de agora a título optativo como materia extraescolar nos colexios da zona. Os pequenos están a asistir con grande interese e normalidade, e agora van facer unhas obras de teatro, un xornal escolar. Temos feito cousas como o que aquí se chama un magosto que alá son as "borrallás", recuperación de tradicións, cantares e contos. Un pouco o que podemos. Por iso me encanta este encontro que temos aquí e quero agradecerlles ós organizadores e a que teñades en Santiago esta sensibilidade. Creo que sería bo axudar desde aquí, non é cuestión de diñeiro, e cuestión de recoñecemento un pouco da labor, e algún apoio deste estilo cando haxa que publicar, cando haxa que divulgar que sepades que alá existe unha pequena Galicia.

Teñen vostedes organizada unha asociación para defender a Fala.
A asociación á que pertenzo chámase "Fala e Cultura", somos unha asociación cultural sen ánimo de lucro, sen moito apoio, non temos correo electrónico, nin concello o ten.

"Temos feito cousas como o que aquí se chama un magosto que alá son as "borrallás", recuperación de tradicións, cantares e contos"

¿Cando comezou a consciencia de que o que vostedes falaban era o galego?
A principios de século foi por alí un lingüísta portugués, Leite de Vasconcelos, tamén estivo Menéndez Pidal...máis recentemente estivo Zamora Vicente, que agora tivemos a sorte de que estivese de novo. E aquilo fíxolle ver á xente de alí que a Fala debía de ter un valor. Desde que estamos con estas actividades e a Asociación Fala e Cultura, a xente que sempre empregara a Fala está vendo ese valor. Agora ademais saben de onde ven a fala, e cada vez está habendo mais satisfacción de falar.

"Temos as peculiaridades do galaico-portugués, o "f" inicial, os sufixos en "eiro, eira", as terminacións ou a evolución de grupos consonánticos"

¿Que características peculiares ten a fala?
Eu non son lingüista, son funcionario de agricultura, pero en fin, tivemos apoio de lingüistas galegos e extremeños e podo dicirche máis ou menos. Temos as peculiaridades do galaico-portugués, o "f" inicial, os sufixos en "eiro, eira", as terminacións ou a evolución de grupos consonánticos como en "chover". En xeral hai un noventa por cento de características iguais ás do galego, medieval e actual. O galego evoluíu máis que nós por ser máis xente e estar máis viva a fala, alí ó ser unha zona case totalmente agrícola e ser menos as características principais do galego se manteñen. A nivel léxico tamén se conservan moitas cousas, estivemos falando no encontro de nomes de ferramentas agrícolas e son case iguais. Mesmo a nivel de costumes, algunhas como a noite de San Xoán perduran desde hai séculos.

"Non nos senta mal que nos digan que somos galegos"

¿Síntense galegos?
Non é que nos sintamos nin nos deixemos de sentir. Somos extremeños porque nacemos naquela parte pero lingüísticamente non nos senta mal que nos digan que somos galegos senón que nos parece ben. Sentaríanos peor que dixesen que somos portugueses porque aínda que o portugués é unha rama do galego, o noso o e tan rama do galego como o portugués.

¿Manteñen contactos coa cultura galega?
Non tantos como quixéramos porque estamos un pouco lonxe, eu mesmo teño vido en varias ocasións por cuestións de traballo. En traballo temos tido bastantes contactos coa facultade de Filoloxía de Vigo ou a de Santiago, e seguimos manténdoos e estamos moi agradecidos e dispostos a seguir colaborando. Ás institucións non lles temos pedido nada tampouco pero tamén nos gustaría que sepan que existe un galego fóra de Galicia igual que existe por Asturias, León ou Zamora. Que sepan que extremadura hai un recuncho, aínda que só sexa vinte mil hectáreas onde hai xente que fala galego e que está orgullosa de ter esa ascendencia e esa lingua.

¿Como organizaron o ensino do galego nas escolas?
Fixemos unha solicitude a Bruxelas dentro dun programa que ten a Unión Europea para linguas minoritarias e pedimos á Xunta de Extremadura un apoio institucional para esta petición. Bruxelas concedeuno, e fixemos programas e unidades didácticas. Uns encargáronse de ensinar xogos e contos, outro recopilaron tradicións, outros montaban obras de teatro... Buscamos profesores que fosen falantes, para que os pequenos fosen vendo o que é a Fala e como con ela se pode facer teatro igual que matemáticas.

Ademais das actividades extraescolares, ¿hai máis asignaturas que se impartan na Fala? Hai colexios onde temos a sorte de ter profesores falantes, e que agora están entusiasmados e moitos pediron introducir a fala en tódalas actividades do colexio o que pasa é que ata que chegue o novo curso vai ser difícil de introducila en novas disciplinas pero están dispostos a que sexa a fala unha lingua máis.

"Para o ano que ven estamos agardando que se introduza no programa escolar completo en tódalas materias que queiran optar pola fala"

¿Canto tempo levan impartindo clases de Fala nas escolas?
As actividades comezaron hai catro anos en horario extraescolar, cando aínda non se transferiran as competencias de Educación á Xunta de Extremadura. Agora, con este programa da Unión Europea, que é moi curto, estamos ata finais de decembro con ánimos de continuar ata o fin de curso. Para o ano que ven estamos agardando que se introduza no programa escolar completo en tódalas materias que queiran optar pola fala.

¿Teñen alí tamén o debate do reintegracionismo ortográfico? Algo. Como a xente nunca escribira a Fala, tenden a escribir como falan, e digo xente ou xenro ou xoves [os "x" son sonoros, coma no portugués "gente"], que sería o galego medieval, aquí non hai problema, pero ¿como escribimos xente? Alí aínda temos a necesidade de facer esa normativa, para que se animen a escribir, por que continúa sendo de tradición oral, é moi fácil que se chegue a perder. Xa bastante aguantou, setecentos ou oitocentos anos. Para isto, é necesario unha normativa. Non sería difícil, agora que estamos comezando coller unhas normas como as que ten a Real Academia Galega e adaptalas alí. Para isto vennos ben vir a Galicia, e recibir axuda de tipo académico. Sempre hai algúns aficcionados que falan e pretenden que escribamos con grafía portuguesa, e eu non sei por que hai que poñer "palha" e non con "gl" como fan os portugueses. Creo que nos conviña adaptarnos á grafía e a normativa galega que é de donde provén a nosa fala, e se esa norma di que ai que poñer "lh" porémolo, pero non porque o digan por alí catro.

¿Velle futuro á comunidade lingüística destes pobos?
Eu creo que si. Agora que está tan de moda a xenética, estamos tratando de coidar unha especie de piñeiro para que non se perda. A lingua ten unha riqueza interna de costumes de tradicións que desaparecen se se perde. Manter as linguas que están unidas, do tronco galego e aprender ademais todas as que poidamos. Ademais cos medios que hai hoxe en día nesta aldea global, o triste é que se perdan estas cousas.

¿Como se ve a lusofonía desde Extremadura?
Extremadura é moi grande, pero a nosa zona, que linda con Portugal, entendémolo perfetamente. Hoxe en día o que era o galego medieval e o portugués lingüísticamente ten moito en común, e é algo bo. E é preferible que a lusofonía vaia poñendo pé en seis sitios e dándolle a categoría que ten que o rematarmos por ter que aprender inglés obrigatoriamente. O inglés é moi interesante pero a nosa raíz que está na fala galaico-portuguesa, desde o noso punto de vista, ó lado de Portugal, é unir.

¿Que conclusións sacou do congreso?
A pesar de que ata última hora non puiden chegar, creo que se están sacando conclusións moi boas. Estivemos no grupo sobre o galego exterior na Península, e estamos vendo que é xente moi ilusionada e que o apoio que recibimos moitas veces é escaso e estamos vendo que cos medios de hoxe en día pódese facer moito máis sen grandes. Xuntármonos un home de Extremadura, outro de Navia, outro do Bierzo... e entendernos perfectamente con xente de Santiago, é unha alegría.

¿Concretaron algunha iniciativa? Estamos falando sobre como sacar unhas conclusións e non nos vaiamos de aquí de baleiro. Imos tratar de expor a conclusións, sinalar os problemas que atopamos nestas zonas, e tentar que en publicacións, normativas, e estas cousas esteamos presentes.